De ommuurde wijk van Casablanca begint een paar honderd meter van een werkende containerterminal, en de overgang is abrupt: acht rijstroken boulevard, een poort, en dan een steegje dat amper breed genoeg is voor twee mensen en een handkar die je tegemoetkomt. Binnen lossen mannen sokken en tomaten uit, een kapper heeft zijn stoel de straat op gerold, en niemand speelt toneel voor jouw plezier. Dit is de Ancienne Medina, de meest compacte oude stad van Marokko en de enige waar een stad met meer dan drie miljoen inwoners direct tegen de wallen aandrukt.
Wat er werkelijk achter de muren ligt
De Oude Medina van Casablanca (Ancienne Medina) (tussen Place des Nations Unies en de haven) is jonger dan bezoekers denken. De nederzetting hier heette Anfa, en de Portugezen verwoestten die in 1468; in 1515 keerden ze terug om een fort te bouwen dat ze Casa Branca noemden. Dat fort werd na de aardbeving van 1755 verlaten, en de wijk waar je vandaag loopt is in wezen het werk van sultan Sidi Mohammed ben Abdallah, die de stad in de jaren 1770 herbouwde als ad-Dar al-Bayda en haar de muren, poorten en kustbastions gaf die haar nog steeds omlijsten. Dit is dus een achttiende-eeuwse havenstad en geen middeleeuwse keizerlijke hoofdstad, en zo leest ze ook: minder monumenten, meer handel.
Het tweede dat haar vormde, gebeurde in 1912. Onder het Franse protectoraat legde planner Henri Prost een volledig nieuwe stad van boulevards en art-deco-gevels buiten de wallen aan, waardoor de medina nooit werd herontwikkeld en ook nooit het zwaartepunt werd. Ze bleef een dichte restdriehoek, misschien vijftien minuten wandelen van punt tot punt, terwijl de moderne stad eromheen groeide. Het resultaat is een wijk die functioneert als buurt en groothandelsmarkt in plaats van als erfgoedsite: witgekalkte huizen met blauwe en groene randen, satellietschotels, stof per meter, kruidenzakken, nagemaakte sneakers, schoenmakers, telefoonreparatiekastjes, twee levende schrijnen, en de geur van gegrilde sardines die vanuit het viseinde komt aandrijven.
Als je bent aangekomen in de verwachting van het labyrint van de grote binnenlandse medina's, stel je verwachtingen dan nu bij. Je kunt hier niet echt verdwalen, omdat de boulevard en de zee je aan twee kanten insluiten, en de architectuur zal je niet doen stilstaan. Wat de Ancienne Medina je in plaats daarvan biedt, is de textuur van een gewone Marokkaanse arbeiderswijk op twintig minuten wandelen van een cruiseligplaats, wat zeldzamer is dan het klinkt. Voor bredere oriëntatie op de rest van de stad behandelt de Casablanca-gids de wijken buiten de muren.
Binnenkomen vanaf de havenkant
Twee ingangen doen ertoe. Bab Marrakech (zuidelijke muur, aan Boulevard Félix Houphouët-Boigny) is de bekendste poort en de duidelijkste plek om te beginnen als je alleen op pad bent. De steegjes direct binnen de poort zijn de vlooienmarkt- en groothandelskant, met kleding, producten en huishoudelijk plastic, en daar winkelen mensen uit de omliggende wijken echt in plaats van dat toeristen erdoorheen worden geleid. De poort zelf is een open plein dat elke hoeveelheid mensen absorbeert; de steegjes erachter niet, en een gezelschap van meer dan ongeveer acht valt binnen twee minuten uiteen.
Het andere ankerpunt is de Kloktoren van Casablanca (Tour de l'Horloge) (Place des Nations Unies, noordoosthoek van de muren), die meer een ontmoetingspunt is dan een bezienswaardigheid. De huidige toren werd in 1993 herbouwd nadat het origineel uit 1908 was gesloopt, en ze staat op het enige kruispunt dat elke taxichauffeur, tramreiziger en shuttlechauffeur kent. Gebruik haar als achtervang: kom binnen bij een poort, dwaal rond, en loop telkens wanneer je eruit wilt naar het verkeerslawaai en de toren.
Tussen de haven en de poort ligt het Marina Shopping Center (Casablanca Marina waterfront), dat ik zonder verontschuldiging noem omdat het de problemen oplost die de medina niet oplost. Het heeft schone toiletten, werkende pinautomaten en airconditioning, het is overal rolstoelvriendelijk met liften en roltrappen, en de foodcourt met 34 outlets biedt plaats aan een busgroep zonder reservering. De openingstijden zijn 10:00 tot 21:00 en de toegang is gratis. Voor wie reist met een rolstoel, een kinderwagen of een heup die niet van kinderkopjes houdt, zijn de marinapromenade en de esplanade het toegankelijke deel van deze wandeling; de steegjes van de medina zelf zijn oneffen, op sommige plekken met traptreden, en vaak half geblokkeerd door voorraad.
Hoe lang het echt duurt
Een snelle doorgang, van poort tot poort, duurt vijfentwintig minuten. Een echt eerste bezoek, met stoppen, naar binnen kijken bij werkplaatsen, een muntthee drinken, naar de schrijn lopen en terug, komt neer op ongeveer twee uur. Voeg shoppen en afdingen toe en je zit op drie, wat ook ongeveer de lengte is van een gestructureerde medinawandeling. Voorbij drie uur herhaal je jezelf; dit is geen wijk die een volle dag beloont.
Busgroepen kunnen beter op minder terrein rekenen, niet op meer. Gezelschappen komen te voet binnen bij Place des Nations Unies of Bab Marrakech en lopen uiteindelijk in een rij achter elkaar door de smalle steegjes, wat het tempo halveert en commentaar bijna onverstaanbaar maakt. Splitsen in twee groepen van tien en afspreken bij de kloktoren werkt veel beter dan veertig mensen nominaal bij elkaar houden.
Prijzen aan de deur, gidsen en vooraf boeken
Er is geen deur en geen ticket. De straten zijn openbaar, niemand handhaaft een kledingvoorschrift bij de poorten buiten gewoon gezond verstand, en je enige kosten binnen zijn wat je zelf uitgeeft: afgedongen souvenirs kosten doorgaans tussen 30 en 300 MAD, afhankelijk van wat het is en hoe geduldig je bent.
De vraag is dus niet de toegang maar de uitleg, en of je daarvoor betaalt. CitizOn (in Casablanca gevestigde wandeltoerorganisator, verzamelt bij de medinapoorten) verzorgt geplande groepswandelingen en privéboekingen in het Frans, Engels en Arabisch voor 200 MAD per volwassene en 90 MAD voor minderjarigen, ongeveer drie uur, met meer dan veertig stops in de oude Makhzenwijk. Dat is de eerlijke maatstaf voor wat een gids toevoegt: geschiedenis die je niet uit de muren afleidt, toegang tot werkplaatsen waar je anders voorbijloopt, en iemand die de aandacht absorbeert die een duidelijke bezoeker trekt. Het is ook een fractie van de prijs van een autotour van een halve dag.
Als je per schip aankomt en de medina wilt combineren met de moskee en een chauffeur, dan bestaan er begeleide opties die als aparte kaart aan deze pagina zijn gekoppeld in plaats van begraven in mijn proza. De cijfers die je moet kennen voordat je ze vergelijkt: die boekbare tours hebben samen 7.367 reizigersbeoordelingen, de populairste scoort 4,8 op 5 uit 3.066 beoordelingen, ze werken zeven dagen per week en prijzen beginnen vanaf 52 USD per persoon. Dat laatste bedrag bevat meestal het toegangsticket voor de moskee, wat het deel is dat je regel voor regel moet controleren, want de moskee is het enige onderdeel van deze route met een echt tijdschema en een echte rij.
De moskeehelft van de dag
De Hassan II-moskee (Boulevard Sidi Mohammed Ben Abdallah, tien minuten wandelen ten noordwesten van de medina) is de bijbehorende helft van bijna elk medinabezoek, en het enige deel dat logistiek mis kan gaan. Ontworpen door de Franse architect Michel Pinseau en voltooid in 1993, staat ze deels boven de Atlantische Oceaan met een minaret van 210 meter, en de esplanade is op elk uur gratis te bewandelen, wat de plek is waar de meeste foto's vandaan komen.
Naar binnen gaan is iets anders. Niet-moslims moeten zich aansluiten bij de officiële rondleiding, die in vaste tijdsloten plaatsvindt, met minder slots op vrijdag. Kom 30 tot 45 minuten voor het gewenste slot, of laat een tour er een voor je reserveren. De toegang is 140 MAD voor een buitenlandse volwassene, 70 MAD voor buitenlandse studenten en inwoners, 30 MAD voor kinderen vanaf zes jaar, en gratis voor kinderen onder de zes. Groepen van 100 of meer krijgen 50% korting; een VIP-privébezoek voor maximaal tien personen kost 2.200 MAD. Kleed je bescheiden, reken erop dat je je schoenen moet dragen en begroot een uur binnen, inclusief het hammamniveau onder de gebedsruimte.
Voor het ansichtkaartuitzicht met een stoel onder je is The View H2 (tegenover de esplanade van de moskee) het goedkope antwoord: dagelijks open van 07:30 tot 23:00, brunch en hoofdgerechten ongeveer 80 tot 180 MAD, vriendelijk voor wie binnenloopt met een bovenverdieping voor grotere gezelschappen, en bereikbaar per telefoon op +212 644 08 05 01 als je een groep bent. Die openingstijden dekken zowel een vroege aankomst per schip als een laat vertrek, wat de praktische reden is om het te kennen.
Schrijnen, gebed en wat je met je camera doet
Het Mausoleum van Sidi Allal el-Kairouani (noordrand van de medina, bij de zeewering) is een omweg van twee minuten vanaf de hoofdsteegjes en een nuttige correctie op het idee dat je door een attractie wandelt. Sidi Allal is de patroonheilige van de vissers van de stad, en een lokale legende verbindt zijn schrijn met de naam van de stad. Het is een actieve gebedsplaats: niet-moslims bekijken over het algemeen alleen de buitenkant, tijdens het gebed is er geen toegang, en de juiste aanpak is een klein, stil groepje in plaats van een dozijn mensen met camera's in de aanslag.
Die etiquette geldt voor de hele wijk. Mensen wonen hier en de meesten werken. Vraag het voordat je een gezicht of een kraam fotografeert, accepteer nee als antwoord, en fotografeer niet binnen in de twee schrijnen. Tijdens de ramadan lopen de steegjes 's middags leeg en stromen ze na zonsondergang vol, wat het karakter van een bezoek volledig verandert: rustiger en gemakkelijker voor de schemering, en echt levendig daarna.
Wanneer de steegjes te veel worden
Als de oude medina je groep te veel wordt (te krap, te heet, te snel), biedt de stad een gepland alternatief op twintig minuten zuidelijk. Quartier Habous (Nieuwe Medina) (Habous, ten zuiden van het koninklijk paleis) werd vanaf 1917 aangelegd door de Franse architecten Auguste Cadet en Edmond Brion als een bewuste moderne herinterpretatie van een Marokkaanse wijk: brede arcades, open pleinen, geveegde trottoirs en de beste ambachts- en boekhandels van de stad. Het is voor een groep veel overzichtelijker dan de oude steegjes. Let op: de Mahkama du Pacha is hier nu gesloten voor bezoekers binnen, alleen de gevel. Terwijl je er bent, is Pâtisserie Bennis Habous (Habous-arcades) sinds de jaren dertig in bedrijf en nog altijd het ijkpunt voor Marokkaans gebak in deze stad, verkocht per gewicht voor ongeveer 20 tot 80 MAD per doos, vanuit een luik zonder zitplaatsen, dus een groep staat op de stoep in de rij. Het is ook het enige souvenir in Habous waarover je niet hoeft te onderhandelen.
Twee indooropties combineren goed met een halve dag binnen de muren. Ex-Église du Sacré-Cœur (Parc de la Ligue Arabe) heropende in november 2023 na acht jaar restauratie en is nu een ontwijde tentoonstellingsruimte, dagelijks open van 08:00 tot 18:30, gratis, en na de moskee het meest dramatische interieur van de stad, al kan de toegang worden geweigerd wanneer er een privé-evenement of installatie plaatsvindt. En het Musée de la Fondation Abderrahman Slaoui (Rue du Parc, tien minuten van de medina) is de villa van een particuliere verzamelaar met wisselende tentoonstellingen naast de vaste zalen, 60 MAD voor volwassenen, 40 MAD voor inwoners, gratis voor kinderen onder twaalf. Check voordat je gaat lopen: het is alleen dinsdag tot zaterdag open en sluit voor een zomerpauze, en grote touringcargroepen moeten worden opgesplitst omdat de zalen klein zijn.
Eten aan de vestingmuur
La Sqala (binnen het bastion Sqala, de westelijke muur van de medina) is de meest betrouwbare plek om een groep aan de rand van de wijk neer te zetten. Het ligt letterlijk in de oude vesting, is dagelijks open van 08:00 tot 23:00, ontvangt groepen openlijk (familiefeesten, conferenties, volledige privatisering, brochure op aanvraag) en werkt even goed voor een ontbijt als voor een lunch van twee uur. Hoofdgerechten kosten ongeveer 100 tot 200 MAD; een muntthee met gebak kost een fractie daarvan.
Voor zeevruchten is Taverne du Dauphin (Boulevard Félix Houphouët-Boigny, twee minuten van de medina en de havenpoort) al sinds de late jaren vijftig in familiehanden en het eerlijke alternatief voor de themarestaurants: hoofdgerechten 100 tot 210 MAD, dagschotels op weekdagen voor 120 en 150 MAD. Het verwelkomt groepen en evenementen, maar de zaal is echt klein, reserveren gaat alleen per telefoon, en het sluit op zondag, wat cruisepassagiers vaker overkomt dan wat dan ook op deze pagina. Marché Central (Boulevard Mohammed V, tien minuten van de medina) is van de twee de betere eetstop: kies vis bij een kraam, geef die aan een van de grilltellers en eet hem voor ongeveer 60 tot 150 MAD per persoon. De middelste gangen bieden een groep comfortabel ruimte, de grilltellers hebben elk maar een handjevol stoelen, en de hele markt werkt met cash.
Dan is er Rick's Café (Boulevard Sour Jdid, ingebouwd in de vestingmuren van de medina), in 2004 geopend als een bewuste reconstructie van de bar uit de film. Het verdient zijn plek hier op locatie en sfeer, niet op originaliteit, en reken op 250 tot 500 MAD per persoon inclusief drankjes. Reserveren is essentieel en vaak ruim van tevoren nodig, alleen per telefoon of e-mail. Een groep zonder reservering komt er niet in, en dat is beleid en geen soepele deur.
Beste tijd om te gaan
Ga tussen 09:00 en 11:00. De groothandelsleveringen lopen af, het licht is nog laag genoeg om in de steegjes door te dringen, de winkeliers openen in goede stemming, en de wijk is nog niet samengedrukt. Rond het middaguur voelen de steegjes echt krap, een levendige wijk in haar lunchpauze met handkarren en brommers die vechten om dezelfde meter breedte, en de late namiddag is weer aangenaam vanaf ongeveer 16:00 tot de luiken rond zonsondergang naar beneden gaan.
Per dag van de week: vrijdag is de dag om over na te denken, omdat de moskee minder tourslots draait en het begin van de middag rustig is in de hele stad, dus combineer een medinawandeling op vrijdag met een later moskeeslot of sla het interieur over. Op zondag zijn Taverne du Dauphin en het Slaoui-museum gesloten, terwijl de vlooienmarktkant van Bab Marrakech op zijn drukst is. Dinsdag tot donderdag is het soepele venster als je de keuze hebt.
Seizoensgebonden is dit een Atlantische stad en geen woestijnstad. April tot juni en september tot november geven je warme, wandelbare dagen en koele ochtenden, soms met een zeemist die tegen tienen is opgetrokken. Juli en augustus zijn heet en druk, en het Slaoui-museum sluit een deel van de zomer. De winter is zacht maar echt nat, en de steegjes van de medina lopen onder water en worden glad onder je voeten. Er is geen seizoen waarin de wijk sluit of leegloopt, en dat is precies het voordeel van een bezoek aan een plek die geen monument is.
Is het de moeite waard
Ja, met één voorwaarde: het is twee tot drie uur waard, geen dag, en het is meer waard met context dan zonder. Als je ervan houdt een stad te zien werken, de ambachten, het onderhandelen, de mechaniek van een markt, dan geniet je van deze wijk juist omdat ze niet voor je is opgeruimd. Gaat je belangstelling uit naar architectuur of decoratief vakmanschap, dan vind je van beide meer in Habous en onvergelijkelijk veel meer bij de moskee.
Het past het best bij zelfstandige reizigers en stellen, die even een werkplaats binnen kunnen duiken, veertig minuten thee kunnen drinken en naar believen van plan kunnen veranderen. Cruisepassagiers doen het goed met een plan voor een halve dag dat de medina combineert met de moskee, want die liggen tien minuten lopen van elkaar en de moskee is het deel met een tijdschema. Grote touringcargroepen halen er het minste uit, en wie twintig personen of meer meebrengt, moet accepteren dat de steegjes een snelle doorgang in ganzenpas worden en dat de echte stops buiten de muren plaatsvinden. Gezinnen redden het prima in de ochtend; kinderwagens passen niet.
Het is geen bestemming voor koopjesjagers. De prijzen in de souvenirsteegjes beginnen hoog voor zichtbare bezoekers en de kwaliteit is wisselend, dus beschouw het winkelen als bijzaak en doe je serieuze aankopen van ambachtelijk werk in Habous.
Praktische tips
Het treinstation Casa-Port ligt op vijf minuten lopen van de klokkentoren, en tram T1 stopt bij Place des Nations Unies, waarmee je bij de noordoosthoek van de medina staat. Rode petit taxi's zijn er in overvloed; sta erop dat de meter wordt gebruikt in plaats van een prijs af te spreken, en reken op enkele tot lage dubbele dirham voor korte ritjes door het centrum. Vanaf de cruiseligplaatsen is het vlak vijftien tot twintig minuten lopen via de marina, volledig beloopbaar bij daglicht.
De dirham is een gesloten valuta, dus je komt zonder aan. Neem geld op bij de geldautomaten van Marina Shopping Center voordat je naar binnen gaat, en vraag om kleine biljetten: de kraampjes en grills van Marché Central nemen alleen cash, en niemand die onderhandelt over een aankoop van 40 MAD zit te wachten op een biljet van 200 MAD. Kaartbetaling binnen de medina is vrijwel nihil; bij La Sqala, Rick's Café en de musea is het normaal.
Een ochtend op eigen gelegenheid kost je niets behalve je lunch. Een volledige, eerlijke dag ziet er zo uit: gratis toegang tot de medina, 140 MAD voor de moskeetour, 200 MAD als je de begeleide wandeling van drie uur neemt, en 100 tot 200 MAD voor lunch aan de vestingmuur. Dat is alles bij elkaar nog geen 700 MAD per persoon, met souvenirs daarbovenop. Het begeleide alternatief als pakket, met chauffeur en moskeeticket inbegrepen, begint vanaf 52 USD per persoon en is zeven dagen per week beschikbaar; dat is de vergelijking die je moet maken als je tijd aan wal kort is. Boek het tijdslot voor de moskee en een restauranttafel voordat je aankomt; de medina zelf heeft helemaal geen reservering nodig. Wil je op loopafstand van de muren verblijven, begin dan met een hotelzoektocht in Casablanca rond de haven, de marina en de as van de Boulevard Mohammed V, die je alle drie op tien minuten lopen van een stadspoort brengen.
Draag schoenen waarin je op oneffen ondergrond kunt lopen, neem in de zomer een fles water mee, en houd je telefoon in een voorzak in de drukste steegjes, niet omdat de wijk gevaarlijk is, maar omdat het er druk is, en drukte is overal drukte.
