Op een doordeweekse ochtend ruiken de steegjes achter Bab Marrakech naar zaagsel, munt en frituurvet, en niets verraadt dat dit de Joodse wijk was van een stad die ooit een van de grootste Joodse bevolkingsgroepen in de Arabische wereld huisvestte. Het bewijs is stiller dan een plaquette: een dichtgemetselde nis naast een deurpost, een Spaanse achternaam in een grafsteen tien minuten lopen verderop, een kraam die nog steeds koosjere augurken verkoopt aan een klantenkring van een paar honderd mensen. De draad is in Casablanca niet doorgeknipt, alleen dun gesleten, en om hem te volgen heb je telefoontjes en een agenda nodig, geen geluk.
Een wijk die jong was toen ze verdween
Eerst wat geschiedenis, want zonder die achtergrond voelt de wandeling als een anticlimax. De mellah van Casablanca is geen middeleeuwse instelling. Hij werd aangelegd in het eerste decennium van de twintigste eeuw, toen Joodse families uit het binnenland en het zuiden richting de Atlantische haven trokken, die op het punt stond de commerciële hoofdstad van Marokko te worden. Naar de maatstaven van Marokkaanse Joodse wijken is dat bijna gloednieuw. Nadat in 1912 het protectoraat was ingesteld, ontwierp architect-planoloog Henri Prost ten zuiden en westen van de muren een nieuwe stad van boulevards, rotondes en gevels van gewapend beton, en de oude medina, inclusief de mellah, werd het dichte restant waar de modernisering omheen stapte in plaats van erdoorheen.
De gemeenschap daarbinnen was groot en institutioneel serieus. Tegen het einde van de jaren veertig wordt de Joodse bevolking van Marokko meestal geschat op ongeveer een kwart miljoen, met in Casablanca zo'n 70.000 tot 80.000 mensen: scholen van de Alliance Israélite Universelle, die sinds de jaren 1860 in Marokko actief was, een rabbinale rechtbank, drukkers, liefdadigheidsverenigingen, sportclubs, een complete maatschappelijke infrastructuur. Toen kwamen de vertrekken: na 1948, na de onafhankelijkheid in 1956, tijdens de georganiseerde emigratie van de vroege jaren zestig, en opnieuw na 1967, vooral naar Israël, Frankrijk en Canada. Schattingen voor de gemeenschap van vandaag in Casablanca liggen tussen de een- en tweeduizend mensen, de grote meerderheid van de Joden die nog in het land wonen.
De gebouwen vertrokken apart van de mensen. Stedelijke sloopwerkzaamheden in de jaren zestig verwijderden het grootste deel van de mellah, nadat de bewoners al weg waren. Wat je dus bewandelt, is geen bewaard gebleven wijk. Het is een verspreiding van overlevende instellingen over verschillende districten, bijeengehouden door een gemeenschap die klein genoeg is om in één grote zaal te passen en koppig genoeg om elk van die instellingen open te houden.
Bouw de dag rond Oasis
Musée du Judaïsme Marocain (Oasis, een rustige woonwijk ten zuiden van het centrum) is het enige museum in de Arabische wereld dat aan het jodendom is gewijd, en het is de juiste eerste stop om de simpele reden dat alles daarna meer betekenis krijgt als je het hebt gezien. Het opende in 1997 in een tuinvilla die in de jaren veertig als Joods weeshuis werd gebouwd. Het is klein (anderhalf uur is realistisch) en draait om gereconstrueerde synagoge-interieurs, Thorarollenkisten, geborduurde ceremoniële kleding, zilverwerk en fotografische documentatie van Joods leven in dorpen waar geen Joodse bewoner meer woont. De bijschriften zijn in het Frans; het personeel vult de gaten in het Engels aan als je erom vraagt.
De entree is ongeveer 50 MAD (ruwweg £4/$5). Het cruciale detail is de agenda: het is gesloten op zaterdag en heeft korte openingstijden, grofweg maandag tot vrijdag van 10.00 tot 17.00 uur. Groepen van vijf of meer moeten vooraf bellen naar +212 522 99 49 40 om een rondleiding in het Frans of Engels te regelen, wat de moeite waard is, want de collectie vraagt om iemand die je erdoorheen praat. Stellen en soloreizigers kunnen binnen die tijden gewoon binnenlopen. Plan niet om "later nog even langs te gaan"; het museum is de spil waar de rest van de dag om draait, en het is gesloten tegen de tijd dat je klaar bent met lunchen.
Wat er werkelijk overleeft in de medina
De Oude Mellah (oude medina, de straten achter en rond Bab Marrakech) vraagt om bijgestelde verwachtingen voordat je aankomt, en elke gids die dat niet doet, verkoopt je iets. Er is hier geen intacte wijk. Wat overblijft is het stratenpatroon, een handjevol namen, deuropeningen waarvan de mezoeza-nissen zijn dichtgepleisterd, en het enige echt levende overblijfsel: de koosjere kramen bij Bab Marrakech, waar augurken, olijven en gezouten vlees nog steeds aan de gemeenschap worden verkocht. Het kost niets, het is openbare straat, en je kunt er het beste midden in de ochtend lopen, wanneer de handel druk is en het licht tot in de steegjes reikt.
Begeleide wandelgroepen komen er regelmatig doorheen, maar de steegjes zijn smal; groepen van meer dan een stuk of twaalf worden een obstakel en zijn niet langer welkom. Stellen en duo's hebben veruit de betere ervaring. Reken op de gebruikelijke medina-wrijving, mannen die je ergens naartoe willen leiden (een stevige en vriendelijke nee werkt prima), en draag je tas voor je in de drukke stukken, zoals je in elke dichte markt zou doen.
Ettedgui Synagogue & Musée du Mellah (aan de rand van de medina, bij Place des Nations Unies) is het enige gebouw op deze route dat het officiële standpunt hardop uitspreekt. Het werd verwoest door bombardementen tijdens de geallieerde landingen van november 1942 en bleef daarna een halve eeuw een ruïne, wat iets zegt over hoe de prioriteiten van de gemeenschap in de emigratiedecennia lagen. Het werd herbouwd met een staats subsidie en in december 2016 opnieuw ingewijd door koning Mohammed VI, en het aangrenzende Musée du Mellah vertelt de geschiedenis van de wijk op de plek waar de wijk vroeger was. De entree is gratis of een kleine donatie. Buiten de gebedstijden is het soms op slot, dus het is veel makkelijker te bereiken met een lokale gids of op afspraak dan door hoopvol aan te kloppen.
Oude Joodse Begraafplaats (Cimetière Israélite de l'Ancienne Médina, binnen de muren van de oude medina) is stilletjes de meest ontroerende plek van de stad. Je belt aan bij het hek of belt het nummer dat op de deur staat; een beheerder laat je binnen. Het omheinde terrein is groot, wit, onberispelijk, en wordt zo gehouden door een klein aantal islamitische beheerdersfamilies die het werk generaties lang hebben gedaan. Lees de stenen: de Spaanse en Franse inscripties, naast het Hebreeuws, brengen het hele mediterrane verhaal van deze gemeenschap in één omheind vierkant in kaart: Iberische ballingschap, Atlantische handel en Franse koloniale scholing, allemaal leesbaar in een achternaam en een datum. Mannen moeten hun hoofd bedekken. De entree is gratis; geef de beheerder een fatsoenlijke fooi. Kleine groepen met een gids zijn prima, maar dit is een plek voor twee mensen en een langzaam uur.
De synagogen die nog steeds werkende gebouwen zijn
Temple Beth-El (Gauthier, in het groene grid van appartementsgebouwen ten noordwesten van het centrum) is het kloppende hart van wat er over is en heeft het mooiste interieur op deze lijst: glas in lood en houtwerk die je belonen als je tien minuten stilstaat. Het is ook de deur die het vaakst gesloten blijft voor wie onaangekondigd aankomt. Losse bezoekers worden soms weggestuurd en bezoekers zijn op de stoep ondervraagd; dit is beveiligingsbeleid bij een actieve synagoge, geen onbeschoftheid, en de oplossing is simpel. Ga via een erfgoedgids of bel vooraf het kantoor op +212 5222 67192. De entree is gratis, geef de beheerder een fooi, en kleed en gedraag je precies zoals je in elk huis van gebed in gebruik zou doen.
Em Habanim Synagogue (centraal Casablanca, een korte taxirit van Gauthier) is het noodzakelijke tegenwicht voor de grandeur van Beth-El. Het werd opgericht als gecombineerde synagoge en school voor armere Joodse jongens en doet nog steeds beide taken, waardoor het de plek op deze route is waar je een instelling ziet in plaats van een monument. Alleen kleine groepen, na voorafgaande afspraak via een gids of de gemeenschap; het is niet ingericht op toeristen die zomaar binnenlopen. Gratis, met een donatie die verwacht en verdiend is.
Neve Shalom Synagogue & Day School (aan de Gauthier-kant van het centrum) huisvest de laatste nog werkende Marokkaans-Joodse dagschool. Neem het op precies vanwege wat die zin zegt over het heden van de gemeenschap, niet over haar verleden. Bezoeken moeten ruim van tevoren worden geregeld via de gemeenschap of een erfgoedgids; de beveiliging van de school betekent dat onaangekondigde bezoeken niet gebeuren, en ook niet zouden moeten. Er zijn kinderen binnen, dus gedraag je daarnaar, en fotografeer hen niet.
Synagogue David Hamelech (ten westen van het centrum, binnen bereik van de Corniche) is de nieuwste schakel in de keten en is daarom een goede afsluitende stop: een gemeenschap van deze omvang die nog steeds bouwt, doet meer dan zichzelf in stand houden. Neem vooraf contact op via de gemeenschap of Chabad; groepen zijn het best mogelijk rond de diensttijden. Gratis, donatie verwacht. Eindig hier en je bent tien minuten van de zeekant en een andere stemming voor de avond.
Ben M'sik en een agenda die nog wordt bijgehouden
Joodse Begraafplaats Ben M'sik (Cimetière Israélite de Ben M'sik, in de wijk Ben M'sik ten zuidoosten van het centrum) is de werkende Joodse begraafplaats van de stad, en hier houdt de draad op historisch te zijn. Het herbergt het graf van rabbijn Eliyahu HaCohen, wiens stoffelijk overschot hierheen werd verplaatst vanuit de oude medina, en het is de plek van een jaarlijkse hiloula, een pelgrimsbijeenkomst bij het graf van de heilige, een praktijk die Marokkaanse Joden met zich meenamen en waarvoor ze nog steeds uit het buitenland terugkeren. Het hek wordt bemand door een vaste beheerder; groepen worden op verzoek toegelaten en het is veel makkelijker te regelen via een gids of het gemeenschapskantoor. Gratis, geef de beheerder een fooi, mannen bedekken hun hoofd. Het is twintig minuten met de taxi vanaf het centrum en de omweg waard op elke route die de volle dag heeft.
Koosjere tafels, en de kamers erachter
Chabad Lubavitch au Maroc (Gauthier) is het meest praktische contact in de stad voor reizigers die koosjer eten. Het verzorgt glatt koosjere catering voor groepen en sjabbatmaaltijden voor bezoekers, en het is de realistische route naar een sjabattaafel in Casablanca. Reserveer ruim voordat je aankomt op +212 5 22 26 90 37, niet op de dag zelf, en niet op vrijdag. Maaltijden zijn tegen donatie of een vast groepstarief.
Cercle de l'Union (centrum) is minder een restaurant dan een overlevende Joodse sociëteit die toevallig uitstekende brisket en Sefardische desserts serveert. Er hangt geen bord buiten en de deur is echt moeilijk te vinden, dus bel vooraf op +212 5 22 27 97 29 en kom, als het kan, met iemand uit de buurt. Reken op ongeveer 150 tot 300 MAD per persoon. Om de gemeenschap te begrijpen zoals ze werkelijk leeft, kaarten, discussies, drie generaties aan één tafel, is dit de beste kamer van de stad.
Cercle de l'Alliance (centrum, gerund vanuit de oude Alliance Israélite-club) is de alledaagse tegenhanger: Marokkaans-koosjere grills tegen eerlijke prijzen, informeel, geschikt voor groepen, afhaal mogelijk, ongeveer 100 tot 200 MAD per persoon. Bel +212 615 904771. Het is de makkelijkste van de twee om met een gezelschap van acht binnen te wandelen, en de betere keuze voor een late lunch tussen de medina en de synagogen.
Of je een gids nodig hebt
Het hangt ervan af hoeveel van het lijstje je wilt zien. Het museum, de steegjes van de mellah en de oude begraafplaats in de medina kun je alleen doen, en een stel met een ochtend en een taxi redt zich daar prima. Beth-El, Em Habanim, Neve Shalom en Ben M'sik zijn een ander verhaal. Die vragen om een telefoontje, een bekend gezicht, of beide, en het verschil tussen een geboekt bezoek en een optimistisch bezoek is het verschil tussen onder Beth-Els glas-in-lood staan en zijn gesloten poort fotograferen.
Travel Exploration — Casablanca Jewish Heritage Tour is precies hiervoor gemaakt: een privé-dagtocht van 09:00 tot 17:00 met een meertalige gids, Hebreeuws inbegrepen, en ophalen bij hotels of de cruiseterminal. Het zit in de premium private-tour-klasse en wordt per gezelschap geprijsd, wat het duur maakt voor twee en redelijk voor zes. Als je een familiegroep, een synagogedelegatie of een cruisepassagier met één dag aan wal bent, is het het voor de hand liggende antwoord. Ben je met tweeën in een rustige week, doe dan het zelfgeleide deel en regel één synagogebezoek telefonisch.
De dag samenstellen
Een werkbare zelfgeleide versie: museum in Oasis bij opening, taxi naar de medina tegen de middag, de steegjes van de mellah en de kraampjes bij Bab Marrakech, Ettedgui, dan de oude begraafplaats, dan een late lunch bij Cercle de l'Alliance. Dat is een volle en onthaaste dag voor ongeveer 400 tot 700 MAD per persoon, alles inbegrepen.
De gegidste versie voegt Beth-El en een van Em Habanim of Neve Shalom toe in de late ochtend, schuift de medina naar de middag, neemt Ben M'sik mee en eindigt bij David Hamelech bij de Corniche. Logeer in Gauthier of in het centrale art-deco-raster om taxiritten kort te houden (de hotelzoeker van Casablanca dekt beide), en lees de bredere Casablanca-gids voor wat je met de rest van je verblijf doet, want deze route is één dag, niet drie.
Vervoer, betalen en timing
Rode petit-taxi's rijden op de meter en zijn goedkoop: 20 tot 40 MAD voor de meeste ritjes binnen het centrum, 30 tot 50 MAD naar Ben M'sik. Sta erop dat de meter aan gaat. De tram is handig langs de hoofdassen, maar brengt je op deze route niet van deur tot deur. Het stuk door de medina is te voet, en de straten zijn oneffen, dus draag echte schoenen.
De dirham is een gesloten valuta, dus haal geld bij aankomst in plaats van het mee te nemen. Alles hier draait op contant geld: museumentree, donaties, fooien. Neem een stapel biljetten van 20, 50 en 100 MAD mee. Reken 20 tot 50 MAD per beheerder bij elke begraafplaats en synagoge. Het wordt verwacht en het is bescheiden, en die families zijn de reden dat deze plekken er zo bijliggen.
Maandag tot donderdag is het enige venster waarin de hele route mogelijk is. Het museum sluit op zaterdag en houdt geen weekenduren; de gemeenschap is op vrijdagmiddag voor sjabbat bezet en op zaterdag niet beschikbaar voor bezoekers; Joodse feestdagen sluiten dingen dagenlang en volgen niet de Gregoriaanse kalender, dus check de data voordat je vluchten boekt rond deze route.
Wat etiquette betreft: mannen dekken hun hoofd af op de begraafplaatsen en in de synagogen. Reken erop dat je bij een synagogedeur om je identiteitsbewijs wordt gevraagd en dat je in sommige interieurs wordt gevraagd niet te fotograferen; stem daarmee in zonder te onderhandelen. Kleed je zoals je je overal voor een dienst zou kleden: schouders en knieën bedekt, telefoon stil.
Voor het budget: reken museumentree op 50 MAD, donaties en fooien van 150 tot 250 MAD over de dag, lunch van 100 tot 300 MAD en taxi's van ongeveer 100 MAD. Een privégids voor de hele dag zit daar ruim boven en wordt per gezelschap geprijsd, dus het is financieel logisch vanaf ongeveer vier personen.
Dit is geen monumentenroute. Het is een kort lijstje gebouwen die open worden gehouden door een heel klein aantal mensen, van wie verschillende niet Joods zijn, in een stad die de wijk wegvaagde en de instellingen behield. Die regeling is ongewoon, en het is de moeite waard om het te zien terwijl de mensen die het onderhouden er nog zijn om de poort te openen.
